XX դարի սկզբին աշխարհում միաժամանակ տեղի են ունեցել երկու խոշոր համաճարակաբանական իրադարձություններ, որոնցից մեկը լայն ճանաչում է ստացել, իսկ մյուսը մնացել է զգալիորեն ավելի քիչ ուսումնասիրված։
1918-1920 թվականներին աշխարհը պատեց «իսպանական գրիպի» (A տեսակի H1N1 վիրուս) համավարակը, որը, ըստ գնահատականների, հանգեցրեց ավելի քան 50 մլն մարդու մահվան և վարակեց մոլորակի բնակչության զգալի մասին, գրել է Popular Mechanics-ը։
Չնայած անվանը՝ հիվանդության առաջին դեպքերը, պատմական հետազոտությունների տվյալներով, գրանցվել են ԱՄՆ-ում։
Դրան զուգահեռ՝ 1917-1930 թվականներին, գրանցվել է մեկ այլ համավարակ՝ լեթարգիկ էնցեֆալիտը (encephalitis lethargica), որը հայտնի է նաև որպես «քնկոտ հիվանդություն»։
Ի տարբերություն գրիպի՝ այն այնքան էլ մահացու չէր, սակայն ուղեկցվում էր ծանր նյարդաբանական հետևանքներով և հանգեցրեց մոտ 500 հազար մարդու մահվան, ինչպես նաև հարյուր հազարավոր պացիենտների երկարատև հաշմանդամության։
Հիվանդությունը բնութագրվում էր ախտանիշների լայն սպեկտրով, ներառյալ արտահայտված քնկոտությունը, հոգեկան խանգարումները, իսկ մի շարք դեպքերում՝ բարձր գրգռվածությունը։ Կլինիկական պատկերը տարբեր պացիենտների մոտ կարող էր էապես տարբերվել։
1917 թվականին հիվանդությունը նկարագրած նյարդաբան Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոն նշել է, որ այն կարող է սկսվել սուր ձևով՝ գլխացավով և ընդհանուր տկարությամբ, որից հետո զարգանում է արտահայտված քնկոտության վիճակ, երբեմն՝ զառանցանքով ուղեկցվող։ Որոշ դեպքերում հիվանդությունը կարճ ժամանակում հանգեցնում էր մահվան, մյուսներում՝ պահպանվում էր ամիսներով։
Ժամանակակից հետազոտություններն առանձնացնում են հիվանդության երկու հիմնական փուլ։ Սուր փուլում դիտվում էին գրիպանման ախտանիշներ, քնկոտություն կամ փսիխոմոտորային գրգռվածություն։ Փրկված պացիենտների մոտ կարող էր զարգանալ քրոնիկական փուլ, որը հաճախ ուղեկցվում էր Պարկինսոնի հիվանդությանը նման ախտանիշներով։ Ըստ գնահատականների՝ փրկված պացիենտների կեսի մոտ պահպանվում էին կայուն նյարդաբանական և հոգեկան խանգարումներ։
Լեթարգիկ էնցեֆալիտի ծագումը շարունակում է մնալ գիտական քննարկումների առարկա։ Վարկածներից մեկն այն կապում է գրիպի հարուցիչներին նման վիրուսների հետ՝ հաշվի առնելով 1918 թվականի համավարակի հետ ժամանակային համընկնումը։ Սակայն այս կապի ուղղակի ապացույցներ չեն ստացվել։
Ավելի ուշ առաջադրվեցին այլընտրանքային վարկածներ, ներառյալ էնտերովիրուսների հնարավոր դերը կամ աուտոիմուն մեխանիզմները։ Սակայն տարբերակներից ոչ մեկը վերջնական հաստատում չի ստացել։
Հիվանդության վերջին հայտնի դեպքերը չափազանց հազվադեպ են։ Միկրոկենսաբանության ամերիկյան ընկերության տվյալներով՝ վերջին տասնամյակներին գրանցվել են եզակի դեպքեր, իսկ հիվանդությունն այսօր դիտարկվում է որպես պատմական մասշտաբի բժշկական հազվադեպություն։
Source: https://news.am/hy/news/1041379