Ժամանակակից աշխարհը փոխվում է զգալիորեն ավելի արագ, քան մարդկային ուղեղը կարող է հարմարվել դրան։ Հենց այս անհամապատասխանությունը այն պայմանների միջև, որոնցում էվոլյուցիայի է ենթարկվել մարդը, և XXI դարի միջավայրի միջև, կարող է ընկած լինել մշտական սթրեսի, միայնության զգացման, տագնապի և ինքն իրեն ուրիշների հետ համեմատելու հակվածության հիմքում։ Այս եզրակացությանն են եկել Behavioral Sciences ամսագրում ակնարկ հրապարակած հետազոտողները։
Աշխատության հեղինակներն են Ջեյմս Քուկի համալսարանի (Սինգապուր) դոկտոր Ջոզեֆ Յոնգը և Սինգապուրի տեխնոլոգիաների և դիզայնի համալսարանի դոկտոր Սառա Չանը։ Իրենց հոդվածում նրանք դիտարկում են ժամանակակից հոգեբանական խնդիրները, այսպես կոչված, «էվոլյուցիոն անհամապատասխանության» հայեցակարգի միջոցով։
Այս տեսությունը ենթադրում է, որ մարդկային ուղեղը ձևավորվել է փոքր, համախմբված համայնքների պայմաններում, որտեղ մարդիկ մշտապես անձամբ շփվում էին միմյանց հետ, արագ ճանաչում էին վտանգները և կողմնորոշվում էին ծանոթների սահմանափակ շրջանակում։ Հենց այդպիսի միջավայրում են զարգացել պատկանելիության զգացման, վստահության, սոցիալական կարգավիճակի և սպառնալիքներին արձագանքելու համար պատասխանատու մեխանիզմները։
Սակայն այսօր այս նույն հին մեխանիզմները գործում են բոլորովին այլ պայմաններում՝ խիտ բնակեցված քաղաքներում, սոցիալական ցանցերում, անհավասարության բարձր մակարդակ ունեցող հասարակություններում և մի աշխարհում, որը միաժամանակ բախվում է բազմաթիվ ճգնաժամերի։ Արդյունքում ուղեղը սկսում է արձագանքել ժամանակակից խթաններին այնպես, կարծես դրանք անմիջական սպառնալիք են ներկայացնում, մինչդեռ իրականում դրանք կարող են լինել ընդամենը համացանցում անծանոթ մարդկանց հրապարակումները կամ գործընկերների հաջողությունները։
Հեղինակների կարծիքով, առանձնահատուկ դեր են խաղում սոցիալական ցանցերը։ Նախկինում փոքր խմբի ներսում սեփական դիրքը հասկանալու ձգտումը օգնում էր մարդկանց պահպանել վստահությունն ու համագործակցությունը։ Այսօր նույն մեխանիզմը մշտապես ակտիվացվում է խնամքով ընտրված լուսանկարների, ձեռքբերումների և ուրիշների հաջողության ցուցադրման անվերջ հոսքով, ինչը ուժեղացնում է սոցիալական համեմատության հակվածությունը։
Աշխատության մեջ կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում մրցակցության հասկացությունը։ Հետազոտողները կարծում են, որ ժամանակակից միջավայրը ստեղծում է անընդհատ մրցակցության զգացում՝ ստիպելով մարդուն մշտապես մտածել, թե շրջապատողները գնահատում են իրեն, գերազանցում են իրեն կամ թողնում են իրեն ետևում։
«Մրցակցությունը միշտ էլ գոյություն է ունեցել, սակայն ժամանակակից կյանքը կարող է ստեղծել այնպիսի զգացում, թե այն երբեք չի դադարում։ Էվոլյուցիոն մոտեցումն օգնում է հասկանալ, թե ինչու մարդիկ այդքան սուր են արձագանքում ուրիշների հետ համեմատությանը և վախենում են հետ մնալ, նույնիսկ եթե այդ ազդակները գալիս են ոչ թե իրենց համայնքի անդամներից, այլ բոլորովին անծանոթ մարդկանցից կամ սարքերի էկրաններից», — նշել է դոկտոր Ջոզեֆ Յոնգը։
Հեղինակները շեշտում են, որ իրենց աշխատանքն արդեն գոյություն ունեցող հետազոտությունների և տեսական մոդելների ակնարկ է, այլ ոչ թե նոր փորձի արդյունք։ Հետևաբար, առաջարկված գաղափարները դեռ պետք է ստուգվեն հետագա ուսումնասիրություններով։
Միևնույն ժամանակ գիտնականները կարծում են, որ սթրեսի դեմ պայքարը չպետք է սահմանափակվի բացառապես անձնական դիմադրողականության զարգացմամբ։ Եթե ժամանակակից քաղաքները, աշխատանքային միջավայրը և թվային հարթակները մշտապես անբնական կերպով ակտիվացնում են հին էվոլյուցիոն մեխանիզմները, ապա հենց շրջակա միջավայրի փոփոխությունը կարող է դառնալ խնդրի լուծման մի մասը։
Հետազոտողների կարծիքով, հոգեբանական բարեկեցությունը կարող են բարելավել ավելի մտածված քաղաքային պլանավորումը, կանաչ գոտիների թվի ավելացումը, տեղական համայնքների զարգացումը և հանրային տարածքների ստեղծումը, որոնք կյանքը դարձնում են ավելի քիչ լարված։ Ընդ որում, վճռորոշ նշանակություն ունի ոչ թե բնակչության խտությունն ինքնին, այլ այն, թե մարդն ինչքանով է շրջակա միջավայրը ընկալում որպես անվտանգ, հասկանալի և հարմարավետ։
Source: https://news.am/hy/news/1047775